Tosya 1926 yılında ilçe olmuştur. 52 köyü 1 Beldesi ve 23 adet mahallesi mevcuttur. 2000 nüfus sayımına göre 28083 merkez, 15805 köyleri ve 3240 Ortalıca Beldesi  olmak üzere toplam 47128 nüfusa sahiptir. 1864 yılında Tosya Belediyesi kurulmuştur. 1992 yılında Belediye olan Ortalıca’nın ise 2 mahallesi bulunmaktadır.

İlin Güneydoğu ucunda yer alan Tosya İlçesi’nin yüzölçümü 1197 km² ile il alanı içinde %9.13’lük yer işgal eder. İl merkezine uzaklığı 77 km’dir.

Tosya ilçesi Karadeniz bölgesinin Bati Karadeniz bölümünde, Kastamonu iline bağlı bir ilçedir. İlçenin enlem ve boylamı 41 01 N. 34 03 E. dereceleridir.

Güneyi İskilip (Çorum), güneybatısı Çankırı, güneydoğusu Çorum merkez, doğusu Kargı (Çorum), kuzeyi Taşköprü (Kastamonu), kuzeybatısı Kastamonu merkez, batısı Ilgaz (Çankırı) ile çevrilidir. 

Tosya ilçesinin orta kesimi Ilgaz dağları eteklerinden çıkarak Kargı ilçesinde Kızılırmak nehrine karışan Devrez çayı çevresindeki alüvyonlu düzlükler kaplar. Bu ovanın kuzeyindeki dağlar Ilgaz dağlarının devamıdır. Ovanın güneyindeki dağlar, yüksek tepeler ve bu tepeler arasındaki düzlükler şeklindedir.

AKARSU, ÇAY VE GÖLETLERİ:

• Devrez Çayı; en önemli akarsuyumuzdur. Meşhur pirincimize de hayat veren Devrez çayı, Kızılırmak'a dökülmektedir.
•  Deringöz Çayı;  Yukarıdikmen köprüsünde Devrez çayı ile birleşir.
• Gavur Çayı; kış günleri Gavur Dağlarından gelen su ve selleri Sapaca köyü hudutlarından Devrez çayına döker.
• Gölçayı; Çukur köyü hudutlarından çıkarak yine Devrez Çayına kaynaklık eden çaylardandır.
• Kösen Çayırı Barajı; özellikle yaz günleri bölgedeki arazi, bağ ve bahçelerin sulanmasında kullanılmaktadır.
• Şehir çayı; Bu çay kuru çay olarak da anılmaktadır. Yine dönemsel olarak yağan yağışların sel haline dönüştüğü zamanlarda şehre zarar vermeden, alıp çatak mahallesinden Devrez’e akıtır.
• Karasularımız, daha çok Kuşçular köyünden aşağı bölgelerde kendiliğinden çıkan kendine has kokusu ve ısı derecesi olan sularımızdır.
• Bütün bunlara ilaveten özellikle sondaj yapılmak suretiyle gerek Devrez çevresinde, gerekse kırsal alanlarda çıkartılmış sularımızdır. Bazıları içme suyu bazıları da sulama suyu olarak arazilerimize hayat vermektedir. (Hazırlayan: Davut ZAT)

İKLİM  ÖZELLİKLERİ: Kastamonu   ili   sınırları   içerisinde   iklim   genellikle birbirinden ayrılan   iki   özellik  gösterir. Karadeniz sahil kesiminde mutedil olmasına karşılık, iç kesimler­de (Tosya ve civarı) sert ve karasaldır. Buna sebep denize paralel yükseklikleri fazla olan İsfendiyar dağ silsilesinin iç bölge ile irtibatı kesmesindendir. 

Kış mevsimi her iki kesimde de yağışlı geçer. Senelik yağan yağmurun ortalama miktarı 460 mm.dir. Yıllık ortalama rutubeti % 61’dir. Don olayı bir ay kadar devam etmekte olup, toprağa nüfus de­recesi ortalama 150 cm.’dir.  

Kuzey ve doğu rüzgârlarının etkisi altındadır. Yıldız, lodos ve poyrazdır. En soğuk günler Ocak ayında, en sıcak günler Temmuz ayında görülmektedir. Bu tarihe kadar en fazla sıcaklık 35,5 Maksimum, en soğuk gün ise - 18,4 minimum olarak tespit olunmuştur. Kış mevsimi genellikle kar yağışlı geçer. En çok Aralık, Ocak, Şubat aylarında yağmaktadır. Yağmur yağısı ise en fazla yağış Nisan - Mayıs aylarında, en az yağış Ağustos ayında görülmektedir.

BİTKİ ÖRTÜSÜ: Bitki örtüsü olarak 750–1000 metreler arasında yaprağını kışın döken geniş yapraklı ağaçlar, çalı şeklini almış dikenli bitkiler bunlar arasında meşe, dağ fındığı, karaağaç dere ve çay kenarında kavak, söğüt düz kurak yerlerde ardıç, geven karaçalı gibi çeşitli bitkiler 1000–1700 metre arasındaki iğne yapraklı ağaçlar bitki örtüsünü oluş­turmaktadır. 

Ayrıca şehrin 5 km. gerisini saran meyve ağaçları mevcut olup bunlardan en önemlisi, elma, armut, kiraz, şeftali, vişne, dut, kızılcık, ayva, gibi ağaçlarla üzüm bağları mevcuttur. 

Dağlık kesimlerde orman örtüsü gürdür. Ormanlarında en çok Karaçam, Sarıçam, Gürgen, Kayın, Meşe ve Köknar ağaçları bulunur.

İlçe merkezi Devrez Çayının 6–6,5 km kuzeyinde Ilgaz Dağlarının devamı olan Tosya Dağı (Gavurdağı)'nın güneydoğusu arasın­daki düzlükte kurulmuştur. 

İlçenin güneybatısında Hıdırlık Tepesi denilen tepe vardır. Ku­zey kesimi çıplak ve yüksek tepelerle çevrilmiştir. Yamaç kısımla­rında eğim fazladır. 

JEOLOJİK DURUMU: İlçenin güney ve güneybatısı Moloz ve toprakla örtülü klasik neojen kayaçlardan, kuzeyi ayni malzemeden, doğu ve bati göre, konglomera, marn ile hâlihazır şehrin büyük kısmının üzerinde kurulduğu düz sahanın üstünde ise moloz, gevsek, çakıllı kil ile hemen bir metre altında sıkışmış kil yer almaktadır.

Şehrin bulunduğu arazinin en yüksek yeri deniz seviyesine göre 955 metre, en alçak yeri 780 metre ve orta noktası da 854 metredir. 

Tosya ilçesi Kuzey Anadolu deprem hattı adıyla tanınan çok ağır depremlere zaman, zaman sahne olmuş tektonik ariza sistemi içindedir. Ayrıca ilçenin üzerinde kurulduğu zemin depreme mukavim olmayan çürük yapılı formasyonlardan ibarettir, ilçe 1935, 1936, 1940, 1941, 1942, 1943, 1944, 1946 1948, 1951, 1953, 1955, 1957, 1964, 1967, senelerinde 2 ila 20 saniye süreli hafif ve çok şiddetli depremlere sahne olmuş, bunlardan 1943 yılında olan deprem 1000 e yakin can kaybına sebep olmuş ve ilçe ile çevresin­de büyük maddi hasara sebep olmuştur. 

ULAŞIM VE ALTYAPI DURUMU: İlçenin Kastamonu-Çankırı-Ankara-Çorum-Kargı-İskilip-Ilgaz ile ve ayrı olarak, ayrıca da tüm köyleri ile ulaşım bağlantısı mevcuttur. Ulaşım bakımından ilçemiz ve köylerinde yol yenileme çalışmaları zaman zaman devam etmektedir. Birçok ilçemiz ve sahil yolu ile kıyaslandığında, Tosya’nın yolları düzgün ve ulaşıma açık olduğu görülmektedir. Köy yollarından bazıları asfalt, bazıları stabilize, bazılara da ham yol olarak işlevini yerine getirmektedir. Tosya-Kastamonu yolu (D–775) yeniden asfaltlanarak bazı yerlerde kısaltmalara gidilmiş bu suretle de yol mesafesi düşürülerek düzenli bir şekilde çalışması sağlanmıştır. Fakat yollarımız konusunda en büyük sıkıntı, çok virajlı ve meyilli olmalarıdır. Böyle olmasındaki en önemli faktör ise yöremizin coğrafyasına paralel olarak yollarımızın,  orman içlerinden ve deniz sahilinden geçiyor olması bir dezavantaj olarak ulaşımımızı olumsuz yönde etkilemektedir.

Tosya–İskilip (D–775) arası ise yine, viraj ve dik yokuşlu bir yol olup, uzun zamandır asfaltlanamadığından yolculuk yorucu geçmektedir.

Tosya–Ankara (D–765) başkent yolumuzdaki duruma gelince; yıllardır yol yapım çalışmaları bir türlü tamamlanamamıştır. Başkent yolunda, yol inşaatı çalışmaları hep süreklilik arz etmiş, yer yer yenilenen yollara son iki yıldır duble yol çalışması da ilave edilmiştir. Şayet yapılan bu çalışmalar tamamlanabilir ve asfalt kolay yıpranmazsa seyahat edenler için büyük bir kolaylık olacağı düşüncesindeyiz.

Tarihte bahse konu İpek Yolunun ilçemizden geçtiği dikkate alınırsa, İlçemizin geri kalmışlığını bir türlü anlamak mümkün olamamaktadır. Şimdi ise İlçemiz,  İstanbul- Karadeniz- Doğu İlleri hatta devamında Ülke sınırlarını aşan transit bir yolla (E–80, D–100) geniş bir ulaşım ağına köprü olmaktadır. (Hazırlayan: Davut ZAT)  

NÜFUS   DURUMU: Tosya’da nüfus artısı önemli bir değişim göstermemektedir. Bu­nun yanında dışarıya çalışmaya gidenlerde durumu etkilemektedir. Ayni zamanda çalışma şekilleri de nüfus artısına ihtiyaç hissedilmemektedir.