Ali Efendi:  Kastamonulu Şeyh Şaban-ı Veli silsilesinden Halveti Şeyhi Ali Efendi’dir. Karabaş tecvidinin yazarıdır. Risalenin çıkışı 1835’de Hamza Miskin adlı kişinin Türkçe “Tecvid-i Edaiye”si ile beraberdir. Tosyalı olup,  kabri Yukarı Pınarın karşısındadır.

Mustafa Efendi:  Küçük Mustafa Efendi sanıyla şiirler yazan ve Tosya da doğduğu biyografisinde ve Şairler Antolojisi adlı eserde de yer alan Mustafa Efendi, Semâniye medresesinde müderrislik görevi yapmıştır. Tosyalı olduğu için; “Tusiyye”‘den geldiği için bu mahlası kullanmıştır. Çeşitli ilmi olayları ve acayip latifeleri bir arada toplayan eserleri vardır. Dönemin tanınmış şairlerindendir.

Derviş AHMED:  Derviş Ahmed ya da Ahmed el-Garbi mahlasıyla şiirler yazmış olup, Tosyalıdır. 12. yy. da yaşamıştır. Baki ve Nabi’nin birer gazelini de tahmis etmiş olan bu şairimiz aruz vezni ile başarılı şiirler yazmıştır. Taun hastalığından ölen eşi ve oğlu içinde uzun mersiyeler yazmıştır.

Kazasker Mustafa İzzet Efendi: Marifet sahibi olan bu zat da Tosyalıdır. Eğitimini İstanbul’da almış ve hat sanatı hocalığı da yapmıştır. Arifane ve tasavvufi şiirleri vardır. Aynı zamanda neyzendir. Avamil Mu’ribi ve Keşfül İrab gibi önemli eserleri vardır. Musiki sanatında “tarzı cedid” adlı makam kendisine aittir. Aynı makamın peşrevi de kendisinindir. Değerli bilgin ve devlet adamlarımızdan Mustafa İzzet Efendi 1801 M. yılında Tosya'da doğdu. Babası destan azade soyadı ile tanınan Mustafa Ağadır. 19. yüzyıl alim, fazıl, mutasavvıf, musiki şinas, neyzen ve kompozitör bir şahsiyet olarak tanınır. Ayasofya’nın içindeki Çelih denilen büyük ve yuvarlak yazılar onun­dur. 1877’de İstanbul da ölmüştür. Mezarı Tophane Kadirhanededir.

AFİTABİ: Tosyalı olup, II. Beyazıd şehzade iken onun musahibi olmuş, Şehzade Ahmedin hizmetinde de bulunmuştur. Renkli ve güzel şiirleri vardır. (Latifi)

Celal - Zade Mustafa Çelebi: Tosyalı olup, âlim ve fazıl bir zattır. “Ahlakus Saltana” adında ahlaki bir eseri “Selciye” manzumesi ve bazı şiirleri vardır. 1595 de vefat etmiş olup, İstanbul’daki Kurşunlu türbede medfundur. Zamanında Devlet erkânına yakın olup en güvenilir kişilerden biri olmuştur. Padişahı ikna ettiği konular olmuş, (özel kalem müdürlüğü) yapmıştır. Kanuni Sultan Süleyman zamanında hazırlanan tüm kanunlarda Celal-Zade Mustafa Çelebi'nin elinden çıkmış olup, 23 yıl nişan­cılık görevi yapmıştır. Devlet idaresine ait kanunlar onun tarafın­dan hazırlandığından, devrinde   (Müz-i kanun) olup (Koca Nişancı) diye şöhret yapmıştır.

Celal - Zade Salih Çelebi: Tosya’da doğmuş olup, doğum tarihi belli değildir. Koca nişancı Celal-Zade Mustafa Çelebi'nin küçük kardeşidir. Medrese tahsilini müteakip İstanbul’da İbni Kemal Ahmet Şemseddinin derslerine devam eden Celal-Zade Salih Çelebi eserlerinin temize çekilmesinde hocasına yardımcı olurdu. Ünlü Hattat, Şen Hamdullah’tan yazı meşk ettiği için yazısı güzeldir. Kendisine ait birçok eser mevcuttur.

Reisülkuttap Tosyalı Ebubekir Ratıp Efendi (RATİP): Tosya’da doğmuş olup, asıl adı Seyyid Ebu Bekir Efendidir. Öğrenim görüp katip olmuş ve hacegan sınıfına katılmıştır. Hayatının sonlarına doğru Rodosa sürgün edilmiş 1800 yılında vefat etmiştir. Nakşibendî tarikatına mensup olan Ratib’in birde Divanı bulunmaktadır.

SIDKİ: Tosya’da doğan Sıdki’nin asıl adı Mustafa Paşadır. Önce divanda kâtiplik yapan şair, sonra sırasıyla tezkireci, reisül küttap ve nişancı olarak çalışmıştır.

İsmail-i Rumî: Tosya'da doğmuştur. Doğum tarihi belli değildir, öğrenimini Kastamonu'da tamamladıktan sonra Bağdat'a giderek tasfiye-i bâtın etmiş, sonrada Piri Sanî unvanına mazhariyetle İstanbul'a gelmiştir. İsmail-i Rumî İstanbul’da iken Tophane civarındaki Kadri hane dergâhını kurarak bu tarikatı tühmim ile meşkul olmuştur. Anadolu ve Rumeli'nin muhtelif Vilayetlerine gönderdiği mürşitle halkı hak yolunda irşada çalışmıştır. Devrin padişahı Sultan Ahmet'in saygı ve ilgisini kazanmıştır. Hatta onun ahlak ve faziletine hayran olan Sultan Ahmet bir gün Osmanlı ülkelerindeki Rumi’ye tekkelerine fer-manla varidatlar tahsis etmiştir. Sultan Ahmet Camii açılış töreninde de bulunan Rumî bu münasebetle, kadri tarikat, üzerine bir ayin yapmıştır. Rumî Kadri tari'katında bu tarikatı kuran Abdülkadir-i Geylâniden sonra ikinci piri sayılır. Tasavvuf tarihinden Rumiye diye bilinen tarikatine kendi adına izafeten (İsmailliye) de denilir.  Tosya’da halk arasında İsmail-i Rûmî ile ilgili çeşitli rivayetler anlatılmaktadır. Kendi yaptırdığı hamam   (Tekke hamamı)  ile cami halen Hocaimat mahallesinde bulunmaktadır.

Şıpka Kahramanı Müşiir Süleyman Paşa: Tarihin Şıpka kahramanı diye tanıdığı büyük Türk Müşür Süley­man Hüsnü Paşa İstanbul Süleymaniye’de doğdu. Babası Mehmet Halit efendidir. Soyca anne tarafından Tosya’da Metfun Şeyh Pınar'a baba tarafından Bursa’da yatan Emir Sultana bağlıdır. Süleyman Paşa 1876 Sırp savaşında harp müşürü idi. Abdülhamit Padişah olunca onu uzaklaştırmak için müşür rütbesi ile Bosna ve Hersek komutanlığına atadı. 93 harbi diye bilinen 1877–1878 Osmanlı-Rus savaşında Tuna orduları başkomutanlığına getirildi. Şıpka geçidinde büyük kahra­manlıklar gösterdi ve adı tarihe Şıpka Kahramanı olarak geçti. 93 harbi kaybedildiğinden Süleyman Paşa birazdan Rauf paşanın kış­kırtması ile Abdülhamit tarafından Gelibolu'da tutuklattırıldı. Bağdat’a sürüldü. 16.7.1890 da orada öldü. Eserleri: Mebani-ül inşa iki cilt­tir. Tarih-i âlem en önemli eseridir. Harbiye’de okutulmak için yazıl­mıştır. Paris coğrafya kongresinde iftihar madalyası almıştır. Bun­lardan başka ilm-i Sarf-ı Türki, ilmihal, His-i inkılap ve Bağdat’ta yaz­dığı Ümet-ül halayıkta önemli eserlerindendir.

Raffet Bey: 1850 de İstanbul Tophanede doğmuştur. Bahriye hâkimlerinden Tosyalı Ali Beyin oğludur. 7 yaşında saray musikisi takımına giren Saffet Bey İtalyan Robert ile Saray Musikisi Şefi Gualli Paşadan ders almış, 1886’da gönderildiği Paris’te musiki tahsilini tamamla­yarak dönmüştür. Saray orkestra şefi iken birçok öğrenci yetiştirmiş, Birinci Dünya Savaşından sonra emekliye ayrılmıştır. Reşit Saffet Atabinen'in babası olan Saffet Bey 23 Haziran 1939 da ölmüştür. Mezarı Kavaktaki aile kabristanlığındadır.

Dr. Rıfat Osman Tosyalı: Tarihe ait eserleri ile tanınmış hekimlerimizdendir. 1874’te İs­tanbul’da doğmuştur. Aslen Tosyalı – Zade Osman Efendinin oğludur. 189 da Askeri Tıbbiyeyi Hekim Yüzbaşı olarak bitiren Dr. Rıfat Osman, Alman Profesörü Rider’in Gülhane Hastanesinde kurduğu röntgen şubesinde ihtisasından sonra Edirne Selanik ve Manastırda bu cihazı kurmuştur. Emekliye ayrılınca Edirne’de yerleşmiştir. Edirne Rehnüması ile Edirne Saray ve Kasıraları adlı eserler onundur.

İşkodra  Kahramanı   Hasan  Rıza  Paşa: Tarihin İşkodra kahramanı olarak tanıdığı büyük insan değerli asker Hasan Rıza Paşa aslen Tosyalı’dır. 1871’de doğmuştur. Babası Bağdat Valilerinden Namık Paşadır. Balkan Devletlerinin eski efen­dileri Türkler aleyhine birleştiği Balkan Savaşı yılları Hasan Rıza Paşanın hareketli günleridir. Zira Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan ve Yunanistan’da harbe girdiğimiz bu savaşta İşkodra Valisi Hasan Rıza Paşa bütün askeri dehasını kullanıyordu. Bizzat ateş hattına girdiği zamanlar oluyordu. Ordularımızın yenilmesi nedeniyle anavatanla bağlantısı kesilen İşkodra kalesinin görülmemiş şekilde savunarak İşkodra kahramanı unvanına hak kazandı. 30 Ocak 1913 yılında Esat Paşanın davetine giderken vurularak öldürüldü.

Raşit Saffet Atabinen: Yazar ve diplomat olarak özellikle yurt dışında Türkiye için ya­rarlı yayınları ile tanınmış olan Raşit Saffet 4 Eylül 1884 de İstanbul’da ana tarafından büyükbabası Bedestani Mustafa Efendinin Sarıyer’deki yalısında doğdu. Babası mızıka-i Mümayum atik miralayı Saffet beydir. Soyca danişmetlerin Tosya kolundandır. Yerli ve ya­bancı gazete ve dergilerde yazılar çıkmış olup, kitaplarından bazıları da şunlardır. Umumi harbin menşeleri Türklük izleri, Avrupa’da eski Türkler. Çekler ve Tuna Türkleri Şarki Avrupa’da Türk kanı ve medeniyeti izleridir. 2 Şubat 1965’te İstanbul’da ölmüştür. Mezarı Kara Mustafa Paşa Camiindeki Zümbül-i asithanesinin şehlerinden üç haşimlerin türbesindedir.

(Hazırlayan: Davut ZAT)